জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব

 জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ (George Bernard Shaw) আছিল বিংশ শতাব্দীৰ এজন নবেল বঁটা বিজয়ী ইংৰাজ নাট্যকাৰ। এৱেই পোন প্ৰথমে বিশ্ব সাহিত্যত ব্যতিক্ৰমধৰ্মী মুক্ত চিন্তাৰ নাট্য-সাহিত্যৰ পাতনি মেলে। ব্যক্তিত্ব আৰু সাহিত্যিক প্ৰতিভাৰ দিশত জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব আছিল বিশ্বৰ ইতিহাসত এক অদ্ভুদ-বিষ্ময় পুৰুষ।

জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ৰ জন্ম হয় ১৮৫৬ চনত আয়াৰলেণ্ডৰ ডুবলিন চহৰত। তেওঁৰ পিতাক জৰ্জ কাৰ শ্ব’ (George Carr Shaw) আছিল তেৰ জন ল’ৰা-ছোৱালী থকা এহাল দম্পতীৰ কনিষ্ট সন্তান। তেওঁৰ পিতাক জৰ্জ কাৰ শ্ব’ পোনতে ডুবলিন আদালতৰ এজন তলতীয়া কৰ্মচাৰী আছিল। পিছলৈ তেওঁ চৰকাৰী চাকৰি এৰি খাদ্য শস্যৰ ব্যৱসায় কৰিবলৈ লয়। কিন্তু ব্যৱসায়ত উন্নতি কৰিব নোৱাৰি দৰিদ্ৰতাৰ কৱলত পৰে। তাৰোপৰি তেওঁ আছিল সুৰাসক্ত যাৰ বাবে নিজৰ পৰিয়াল পোহপাল দিয়াত অপাৰগ হৈছিল। আনহাতে তেওঁৰ মাক আছিল এজনী সু-বংশীয় কন্যা। তাই নিজৰ গিৰীয়েকতকৈ বয়সত বিশ বছৰমান সৰু আছিল। তাইৰ গীত গোৱাৰ দক্ষতা আছিল আৰু এখন অপেৰাত কণ্ঠ শিল্পী হিচাপে যোগদান কৰিছিল। জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ই নিজৰ মাকৰ পৰা সংগীতৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। 

জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ই স্কুলীয়া শিক্ষা গ্ৰহণৰ পৰ্যাপ্ত সুযোগ-সুবিধা পোৱা নাছিল। তথাপি পিতাকে তেওঁক দৰিদ্ৰতাৰ মাজতো স্কুললৈ পঠিয়াইছিল। কিন্তু বাৰ্ণাৰ্ড শ্বই স্কুলীয়া অনুশাসন মানি চলিবলৈ অতি টান পাইছিল। স্কুলীয়া জীৱনটো শ্ব’ৰ বাবে আছিল ‘সশ্ৰম কাৰাদণ্ড স্বৰূপ’। গতিকে পোন্ধৰ বছৰ নৌহওঁতেই তেওঁ স্কুল এৰিছিল। যদিও তেওঁ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পৰা সিমান লাভা-লাভ পোৱা নাছিল তথাপি তেওঁ আয়াৰলেণ্ডৰ জাতীয় চিত্ৰশালালৈ সঘনে আহ-যাহ কৰি বহুতো বাস্তৱ জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

যিহেতু পৰিয়ালটো আৰ্থিক দিশত দুৰ্বল আছিল গতিকে তেওঁ অতি কম বয়সতে নিজৰ বাবে কৰ্ম সংস্থাপন বিচাৰিব লগা হৈছিল। সোনকালে তেওঁৰ সেই সুযোগ মিলে আৰু এখন অফিচত কেৰানীৰ চাকৰিত সোমায়। পিছলৈ সেই অফিচৰ বিত্ত-সচিব পদত মকৰল পায়। যিহেতু তেওঁৰ পিতাক আছিল এজন নিষ্কৰ্মা আৰু মদপী, গতিকে তেওঁৰ মাকে আন দুজনী সন্তানক লগত লৈ লণ্ডন মহানগৰীলৈ গুচি যায় কৰ্মসংস্থানৰ উদ্দেশ্যে। তাই এখন সংগীত বিদ্যালয় স্থাপন কৰি নিজৰ উপাৰ্জনৰ পথ উলিয়ায়। যিহেতু পিতৃ-মাতৃ দুয়োজনে সন্তানসকলৰ প্ৰতি দায়িত্ব পালনত অপাৰগ হৈছিল গতিকে শ্ব’ই অতিপাত স্বাধীনতা উপভোগ কৰাত সুবিধা পাইছিল। শ্ব’ চঞ্চল স্বভাৱৰ আছিল বাবে কোনো কামতে বেছি সময় নিজকে বন্দী কৰি ৰাখিবলৈ ভাল পোৱা নাছিল। সেয়ে কেৰানী আৰু বিত্ত সচিবৰ চাকৰি এৰি লণ্ডনত থকা মাকৰ ওচৰলৈ যায়। তাত তেওঁ মাকৰ মৰম পোৱাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল যদিও সংগীতৰ বিষয়ে সাধাৰণ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল।

লণ্ডনত থকা সময়খিনিত নিজৰ পেটৰ ভাতখিনি মোকলাবৰ বাবে  পোনতে সংগীত সমালোচক আৰু পিছলৈ The Star  নামৰ আলোচনী এখনৰ বাবে নাটক সমালোচনা কৰা কাম আৰম্ভ কৰিলে। এনেদৰে তেওঁ সাহিত্যিক জীৱনৰ পাতনি মেলে।

বয়স বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে শ্ব’ বেছি যুক্তিবাদী হৈ উঠিল আৰু তেওঁৰ মনত নতুন নতুন ভাৱ গজি উঠিবলৈ ধৰিলে। পঁচিছ বছৰ বয়সত তেওঁ মাংস খোৱা এৰি নিৰামিষভোজী হয়। ল’ৰালি কালতে তেওঁ খৃষ্টান ধৰ্ম মতত আস্থা হেৰুৱায়। তেওঁ মত পোষণ কৰিছিল যে খৃষ্টান ধৰ্মই নিজৰ আচল পথ হেৰুৱাই কলুষগামী হৈছে। ইয়াৰ পৰিবৰ্তে তেওঁ নৈতিকতাৰ ওপৰত বেছি মূল্য দিয়া আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ জীৱনটো লাহে লাহে নৈতিকতা, সৰলতা আৰু ন্যায়পৰায়ণতাৰ পিনে ঢাল খায়। আনকি তেওঁ কোনো প্ৰকাৰৰ নিচাযুক্ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰাৰ পৰাও বিৰত থাকিল। তেওঁ কোনো খেল-ধেমালীতো অংশ গ্ৰহণ কৰাৰ পৰা দূৰত থাকিবলৈ ল’লে। তেওঁ ভাৱিলে যে শৰীৰ সুস্থ ৰখাৰ বাবে  খোজকঢ়া  হৈছে উত্তম  ব্যায়াম আৰু নিজেই খোজকঢ়া ব্যায়াম অনুশীলন কৰা আৰম্ভ কৰিলে। কিন্তু তেওঁৰ মানসিক অৱস্থাটো ক্ৰমান্বয়ে অদ্ভূদ  হ’বলৈ ধৰে। একেৰাহে পোন্ধৰ মিনিট তেওঁক কেতিয়াও এটা মেজাজত থকা দেখা পোৱা নগৈছিল। কেতিয়াবা হঠাৎ তেওঁ পৃথিৱীৰ মানৱ অস্তিত্বৰ ভৱিষ্যত সম্পৰ্কে অতি আগ্ৰহেৰে কিবা-কিবি বলকিছিল আৰু পিছ মূহুৰ্ততে হাঁহি উঠা কথা পাতি শ্ৰোতাসকলক মুগ্ধ কৰিছিল। তেওঁ মিষ্টান্ন আৰু পিত্ত একেলগে মিহলি কৰি মানুহক সমালোচনা কৰিব পাৰিছিল আৰু তেওঁ ইমান মধুৰ আৰু বুদ্ধিদীপ্ত বাক্য বাণেৰে মানুহক সমালোচনা কৰিছিল যে তেওঁৰ সমালোচনাৰ পাত্ৰই কোনো অভিযোগ উত্থাপন কৰিব পৰা নাছিল। শ্ব’ সদায় সামাজিক ন্যায় আৰু নৈতিকাতৰ পক্ষে মাত মাতিছিল। কিন্তু মাজে মাজে তেওঁ মুক্ত চিন্তাৰ পোষকতা কৰি মুক্ত যৌন ক্ৰিয়াৰ সপক্ষে যুক্তি দাঙি ধৰিছিল। তেওঁ ৰাজকীয় শাসন আনকি গণতন্ত্ৰৰ বিৰোধীতাও কৰিছিল। তেওঁ সকলো প্ৰকাৰৰ ঈশ্বৰ উপাসনাৰ বিৰোধীতা কৰিছিল। সংক্ষেপতে, তেওঁ আছিল মূৰ্তি পূজাৰ বিৰোধী। তেওঁৰ এনে ব্যক্তিত্বই তেওঁক বিংশ শতাব্দীৰ এজন জটিল চৰিত্ৰৰ ব্যক্তিত পৰিণত কৰিছিল।

সাহিত্য সমালোচনা কৰি তেওঁ খুব কম পইচাহে উপাৰ্জন কৰিব পাৰিছিল -যিখিনি নিজৰ খৰচতে নিঃশেষ হৈ গৈছিল। প্ৰথম দহোটা বছৰ নিজৰ পেট প্ৰৱৰ্তাবৰ বাবে নিজৰ মাকৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰিব লগা হৈছিল। সমালোচনা লিখি যোৱাৰ লগে লগে তেওঁ ভৱিষ্যত প্ৰতিভাৰ পথ মুকলি কৰাৰ ভেটি গঢ়িবলৈ  জন-সভা, জন-দল আৰু সামাজিক অনুষ্ঠানসমূহতো উপস্থিত হোৱা আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁ ১৮৮৪ চনত এদিন এটি জনসভাত যোগ দিয়ে য’ত হেনৰী জৰ্জ নামৰ এজন অৰ্থনীতিবিদৰ বক্তৃতা শুনি মুগ্ধ হয়। তেওঁ সমাজবাদৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত বক্তৃতা দিছিল। হেনৰী জৰ্জে পোষকতা কৰিছিল যে চৰকাৰে জনসাধাৰণৰ ওপৰত মাত্ৰ এটি বস্তুৰ ওপৰতহে কৰ ধাৰ্য্য কৰিব লাগে। তেওঁৰ বক্তৃতাই জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ‘Fabian Society’ লগত সম্বন্ধ স্থাপন কৰি সঘনে যোগাযোগ ৰক্ষা কৰি থাকে। এই ‘Fabian Society’ টোৱে সমাজৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন কামনা কৰিছিল। এই সমাজত Mrs. Annie Bessant ক লগ পায় যিজনীয়ে ভাৰতৰ স্বাধীনতা কামনা কৰিছিল আৰু পিছলৈ যেতিয়া এনি বেছান্তই ‘দৈৱ জ্ঞানী’ সমাজৰ নেত্ৰী হৈছিল তেতিয়া বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ই তাইৰ আদৰ্শৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল।

জীৱনৰ প্ৰতি নতুন আৰু মুক্ত চিন্তাৰ সমল গোটাই শ্ব’ই পিছলৈ সৃষ্টিশীল সাহিত্য কৰ্মত মনপুতি লাগে। তেওঁৰ প্ৰথম প্ৰচেষ্টা আছিল উপন্যাসৰ ওপৰত। তেওঁ একেৰাহে তিনিখন উপন্যাস লিখে। উপন্যাস তিনিখনত তেওঁৰ নিজস্ব মুক্ত আৰু চিত্তোদ্বেষক চিন্তাৰ প্ৰতিফলন আছিল। উপন্যাস তিনিখনৰ পাণ্ডুলিপি হাতত লৈ তেওঁ প্ৰকাশৰ দুৱাৰে দুৱাৰে কেইবামাহো ঘূৰি ফুৰিছিল; কিন্তু প্ৰকাশৰ বাবে  কোনেও আগবাঢ়ি অহা  নাহিল। ইয়াৰ পিছত নিৰাশ হৈ উপন্যাস ৰচনা এৰি নাটক ৰচনাত লাগিল। সেই সময়ত তেওঁ শ্বেক্সপীয়েৰ, ইবচেন আৰু এণ্টন চেখভৰ নাটক অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু সিহঁতৰ নাটকৰ অভিনয় উপেভাগ কৰি নিজকে নাট্যকাৰ হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰিবলৈ সংকল্প লয়। ১৮৯২ চনত তেওঁ ‘Widow’s House’ শিৰোনামেৰে নাটক এখন লিখি উলিয়ায়। নাটকখন প্ৰথমতে লণ্ডন মহানগৰীত মঞ্চস্থ হয়। এইখনেই শ্ব’ৰ প্ৰথম নাটক। নাটকখন লণ্ডন মহানগৰীৰৰ কলুষ কালিমাৰ ওপৰত ৰচনা কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও নাটকখনত দুৰ্ভগীয়া আৰু দুখীয়া লোকৰ ওপৰত নিৰ্য্যাতন আৰু শোষণৰ চিত্ৰ অংকণ কৰিছিল। ইংৰাজী ভাষাত এনেকুৱা বিষয়ৰ ওপৰত ৰচনা কৰা এইখনেই আছিল প্ৰথম নাটক। নাটকখনে সিমান জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰিব নোৱৰিলে যদিও তেওঁ নাটক ৰচনা চলাই থাকিল আৰু Mrs Warner’s Profession, The Devil’s Discipline, Candida আদি নাট লিখি উলিয়ায়। ইতিমধ্যে তেওঁ ১৮৯৮ চনত Charlotte Payne Towshed নামৰ তিৰোতা এজনীক বিয়া কাৰায় আৰু লণ্ডন মহানগৰীত বসবাস কৰিবলৈ লয়। ১৯০৪ চনত তেওঁৰ ৰচিত নাটক কেইখন মঞ্চত সফলতা অৰ্জন কৰে আৰু লগে লগে তেওঁৰ নাম আৰু যশস্যা চাৰিওফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে। 

জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব’ৰ ব্যক্তিত্ব যেনে আছিল তেওঁৰ নাটকবোৰো  তেনে আছিল। তেওঁৰ নাটকবোৰ আছিল তেওঁৰ চিন্তা আৰু ভাৱধাৰাৰ সূচীপত্ৰ। যদিও তেওঁ শ্বেক্সপীয়েৰ, ইবচেন, চেখভ আদিৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল তথাপি তেওঁ সিহঁতৰ কাকো আৰ্হি হিচাপে গ্ৰহণ নকৰি সম্পূৰ্ণ নিজৰ দৃষ্টিভঙ্গীৰে নাটক ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ এবাৰ কৈছিল, “মোৰ নাটকৰ উদ্দেশ্য হৈছে- দেশবাসীক মোৰ চিন্তা আৰু আদৰ্শৰ প্ৰতি উদ্বুদ্ধ কৰা।” গতিকে তেওঁৰ নাটকবোৰ  হৈ পৰিছিল তেওঁৰ নিজস্ব মতবাদৰ বিজ্ঞাপন। তেওঁৰ নাটকৰ শৈলী আৰু গঠনত ঐক্য আৰু সু-সংবদ্ধতাৰ অভাৱ পৰিলক্ষিত হয়। তেওঁৰ চৰিত্ৰসমূহ কেতিয়াও পূৰ্ণ পৰ্যায়ৰ নহয়; সেইবোৰৰ  অকল বৌদ্ধিক দিশটোৰহে প্ৰতিফলন ঘটিছে। নাটকৰ সংলাপসমূহ সঘনে ব্যঙ্গ আৰু বুদ্ধিদীপ্ত উক্তিৰে ভৰপুৰ। গতিকে ক’ব পাৰি যে কলাত্মক দিশৰ পৰা তেওঁৰ নাটকবোৰ সিমান সফল নহয়। কিন্তু চিন্তা আৰু ভাৱৰ পিনৰ পৰা প্ৰশংসাৰ যোগ্য। ইয়াত কোৱাটো বাঞ্চনীয় যে তেওঁৰ চিন্তা আৰু ভাৱ চৰম নহয়, সেইবোৰ হৈছে তেওঁ খেয়ালী মনৰ অভিব্যক্তিহে। উদাহৰণ হিচাপে তেওঁ তিৰোতাক মুক্ত আৰু পুৰুষৰ সমান মৰ্য্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতিত্ব কৰিছিল -যিটো নিশ্চয় প্ৰশংসাৰ যোগ্য। কিন্তু তেওঁ যেতিয়া মুক্ত যৌন ক্ৰিয়াৰ সপক্ষে কৈছিল তেতিয়া তেওঁ সামাজিক শৃংখলা আনকি বিবাহ নামৰ অনুষ্ঠানৰ বিৰুদ্ধে গৈছিল। জীৱবিদ্যামতে মুক্ত যৌন ক্ৰিয়া যুক্তি সংগত যেন লাগিলেও সমাজবিদ্যামতে আনকি নৈতিকতাৰ পিনৰ পৰা অযুক্তিকৰ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ।

তেওঁৰ মুক্ত আৰু নতুন ভাৱাদৰ্শ কেতিয়াবা যুক্তিযুক্ত যেন লাগিলেও সেইবোৰত সাধাৰণীকৰণ আৰু মানৱীয়কৰণৰ অভাৱ পৰিলক্ষিত হয়, যাৰ বাবে  তেওঁৰ ভাৱাদৰ্শ আৰু চিন্তাই মানুহৰ মনত গভীৰ সাঁচ পেলাব নোৱাৰিলে।

১৯২৫ চনত তেওঁ সাহিত্যত নেবল বঁটা লাভ কৰে। যদিও তেওঁৰ নাটকসমূহ কলাত্মক দিশৰ পৰা সু-সমন্বয় আৰু সংযমৰ অভাৱত ভূগি আছে তথাপি বিষয়বস্তুৰ দিশৰ পৰা তেওঁৰ নাটকৰ বিশেষ আকৰ্ষণ আছে। ১৯২৩ চনত তেওঁ ‘St. Joan’  নাটকখন লিখে -যিখন অকল ইংলেণ্ডতেই নহয় আমেৰিকাতো প্ৰচুৰ সমাদৰ লাভ কৰে।

তেওঁৰ জটিল ব্যক্তিত্ব আৰু নৱ দৃষ্টিভঙ্গীৰ নাটকবোৰে  সকলোৰে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল আৰু বিংশ শতাব্দীৰ প্ৰথম পাঁচোটা দহকত তেওঁৰ নাম লোক কথাত পৰিণত হৈছিল।

১৯৫০ চনত চৌৰানব্বৈ   বছৰ বয়সত এইজন মহান নাট্যকাৰৰ মৃত্যু হয়।

…ৰাব্বি মছৰুৰ

প্রসঙ্গঃ জৰ্জ বাৰ্ণাৰ্ড শ্ব

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *