চৈয়দ আব্দুল মালিকৰ উপন্যাস ‘অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’- এক সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণ

চৈয়দ আব্দুল মালিকৰ উপন্যাস ‘অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’- এক সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণ            

(চৈয়দ আব্দুল মালিকৰ উপন্যাস ‘অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’- এক সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণ): চৈয়দ আব্দুল মালিকৰ ‘অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’খন মনস্তাত্ত্বিক উপন্যাস। ইয়াৰ মাজেদি বর্তমান মানৱ সমাজৰ মানসিক দ্বন্দ্ব স্পষ্টভাৱে ফুটি উঠিছে। এই  দ্বন্দ্ব এন্ধাৰ আৰু পোহৰৰ মাজৰ দ্বন্দ্ব, শৰীৰ আৰু মনৰ মাজৰ দ্বন্দ্ব, ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ দ্বন্দ্ব। এই দ্বন্দ্ববোৰ ঔপন্যাসিকে দুটা প্ৰেমৰ কাহিনীক অৱলম্বন হিচাপে লৈ প্ৰকাশ কৰিছে। 

প্ৰেমৰ কাহিনী দুটাৰ প্ৰথমটো ‘শশাঙ্ক চৌধুৰী’ নামৰ এজন অসমীয়া ডেকা আৰু ‘ছায়া’ নামৰ এজনী মাৰাঠী ছোৱালীৰ মাজত সংগটিত হৈছে। শশাঙ্ক চৌধুৰী এজন অতি ধনী পৰিয়ালৰ কনিষ্ঠ সন্তান। পিতাক মন্ময় চৌধুৰী এজন মন্ত্ৰী। পিতাকৰ ব্যৱহাৰ আৰু অসামাজিক কাম কাজত শশাঙ্ক চৌধুৰী অসন্তুষ্ট হৈ তেওঁ পিতাকৰ পৰা আঁতৰি থাকে। কিছুদিন মোমায়েকৰ ঘৰত থাকি পিছলৈ কলিকতাত আইন পঢ়িবলৈ যায়। তাতে নিজে অলপ-অচৰপ উপাৰ্জন কৰি নিজ খৰচতে এটি মাৰাঠা পৰিয়ালত পেয়িং গেষ্ট’ হিচাপে থাকে আৰু তাতেই  নিঃসন্তান মাৰাঠী পৰিয়ালৰ তোলনীয়া জীয়েক ‘ছায়া’ৰ প্ৰেমত পৰে। কিন্তু মাৰাঠী পৰিয়ালে শশাঙ্কক ঘৰ জোঁৱাই হিচাপে ৰাখিব খোজাত মইমতীয়া শশাঙ্কই বিয়াত অসন্মতি প্ৰকাশ কৰি অসমলৈ ঘূৰি আহে আৰু মটৰ কাৰখানা খুলি ব্যৱসাত লাগি থাকে। আনফালে ছায়াই উচ্চ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যে আমেৰিকালৈ যায় আৰু তাৰ পৰা শিক্ষা শেষ কৰি শশাঙ্কৰ ওচৰলৈ আহিব বুলি সিদ্ধান্ত লয় যদিও তিনিবছৰ পিছত আমেৰিকাতেই  ছায়াই আত্মহত্যা কৰে। 

দ্বিতীয় প্ৰেম কাহিনী শশাঙ্কৰ ককায়েক ‘মৃগাঙ্ক’ আৰু ‘অপৰাজিতা’ নামৰ  ছোৱালীৰ মাজত সংগটিত হয়। অপৰাজিতা এজনী বিধৱা তিৰোতাৰ একমাত্ৰ কন্যা সন্তান। তাই  সাংস্কৃতিক মানসিকতাৰ ছোৱালী। আনহাতে মৃগাঙ্কও সাংস্কৃতিক মনোভাৱাপন্ন যুৱক। অসমত সাংস্কৃতিক আন্দোলনৰ জোঁৱাৰ তুলি সাংস্কৃতিক দিশত বিপ্লৱ অনাই  যুৱকজনৰ উদ্দেশ্য। সেই  উদ্দেশ্যে নাট্য গোষ্টীৰ জন্ম দি নাটক, অভিনয়, গীত-বাদ্য আদিৰ লগত জড়িত থাকে আৰু প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক হয়। নাচ আৰু অভিনয়ত দক্ষতা থকা অপৰাজিতাক সেয়ে মৃগাঙ্কই অভিনয়ৰ জগতলৈ মাতি আনে। পিচলৈ অপৰাজিতাক ফুচুলাই  মৃগাঙ্কই  তাইৰ লগত যৌন সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে যদিও অপৰাজিতাৰ মাকে বহুত ভাৱি-গুণি মৃগাঙ্কৰ লগত অপৰাজিতাৰ বিবাহ হোৱাৰ কোনো ভৱিষ্যত নিশ্চয়তা নেদেখি ‘নিৰঞ্জন’ নামৰ আদৰ্শপৰায়ণ, সহজ-সৰল ডেকা এজনৰ লগত অপৰাজিতাৰ বিবাহ পাতি দিয়ে। বিয়াৰ চাৰিবছৰলৈ সিহঁতৰ মাজৰ বৈবাহিক সম্পৰ্ক ভাল আছিল যদিও অপৰাজিতাই  কিন্তু মৃগাঙ্কক পাহৰিব পৰা নাছিল। মাজে মাজে তাই মৃগাঙ্কক যৌন-সঙ্গ-সুখ দিছিল। পিচলৈ নিৰঞ্জনে কথাটো জানিব পাৰি মৰ্মান্তিক মনো-দুখ পায় আৰু তেতিয়াৰ পৰাই  অপৰাজিতা আৰু নিৰঞ্জনৰ মাজৰ দাম্পত্য জীৱনত অসুখ আৰম্ভ হয়। নিৰঞ্জনৰ আগৰ উৎসাহ-উদ্যম নাইকিয়া হ’ল। এক কথাত নিৰঞ্জন উদাসীন হৈ পৰে। অৰ্থাৎ সিহঁতৰ পৰস্পৰৰ সম্পৰ্ক হৈ পৰে কৃত্ৰিম। 

সংক্ষেেপ এই দুটা প্ৰেম কাহিনীয়েই  উপন্যাসখনৰ প্ৰধান দুটি ঘটনা যদিও এই প্ৰেম কাহিনী দুটাক অৱলম্বন হিচাপে লৈ উপন্যাসখনৰ নায়ক শশাঙ্ক, ছায়া, নিৰঞ্জন আৰু অপৰাজিতাই যি মানসিক অন্তঃদ্বন্দ্বত ভূগিছে সেয়াই উপন্যাসখনৰ প্ৰধান আকৰ্ষণ আৰু ঔপন্যাসিকৰ প্ৰধান বক্তব্য বিষয়। নায়ক শশাঙ্কই  প্ৰত্যক্ষভাৱে পিতাকৰ জীৱনাদৰ্শ আৰু নিজৰ জীৱনাদৰ্শৰ মাজত অন্তঃদ্বন্দ্বত ভূগিছে। শশাঙ্কৰ পিতা মন্ময় চৌধুৰী এজন ঘোচখোৰ, লম্পট আৰু অসামাজিক চৰিত্ৰৰ লোক। আনহাতে শশাঙ্ক আদৰ্শবাদী আৰু নৈতিকতা পূৰামাত্ৰাই বজাই ৰখা মানসিকতাৰ ব্যক্তি। এবাৰ সৰু কালত ল’ৰা-ছোৱালীৰ লগত টাংগুটি খেলি থকা অৱস্থাত শশাঙ্কই  অপৰাজিতাৰ চকুত আঘাত কৰে যদিও শশাঙ্কৰ পিতা মন্ময় চৌধুৰীয়ে যথা পৰিমাণৰ ক্ষতিপূৰণ অপৰাজিতাহঁতক নিদিলে আৰু অপৰাজিতাহঁতক সুবিচাৰ নকৰিলে। মন্ময় চৌধুৰীয় মাহে মাহে অপৰাজিতাৰ মাকক কিছু আৰ্থিক সাহাৰ্য্য দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে যদিও শেষলৈ মন্ময় চৌধুৰীয়ে অপৰাজিতাৰ মাক স্বৰ্ণলতাৰ লগত যৌন সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। এই কথাটো শশাঙ্কই জানিব পাৰি পিতাকৰ লগত সম্পৰ্ক ত্যাগ কৰি ঘৰৰ পৰা গুচি যায় আৰু এক মানসিক যন্ত্ৰনাত ভূগে। পিছত কলিকতাত ছায়াৰ লগত প্ৰেমত পৰে যদিও ঘৰ-জোঁৱাই  হ’বলৈ অমান্তি হোৱাত ছায়া আৰু শশাঙ্কৰ প্ৰেমত যতি পৰে। ফলত শশাঙ্কই  আন এক মানসিক অশান্তিক ভূগে। শশাঙ্কই যে অন্তঃদ্বন্দ্বত ভূগিছে তেওঁ নিজেই  স্বীকাৰ কৰিছে এনেদৰে ,

“…………….যুঁজাত এটা আনন্দ আছে। হৰা-জিকা গৌণ কথা। মই যুঁজিবৰ কাৰণে প্ৰস্তুত। মই জানো মই কিয় যুঁজিবলৈ ওলাইছোঁ। মোৰ এই যুঁজ নিজৰ স্বাৰ্থৰ কাৰণে যুঁজা নহয, এটা অৱক্ষয়ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ…………………………………… এই যুঁজা  মোৰ ভিতৰত থকা অন্য এটা মানুহৰ বিৰুদ্ধে যুঁজা।”

অন্তঃদ্বন্দ্বত ভূগা দ্বিতীয় চৰিত্ৰটি হৈছে ছায়া। ছায়া মাক-পিতাক পৰিচয়হীন ছোৱালী। ব্রহ্মদেশৰ পৰা আহোতে বাটৰ কাষত কোনোৱা এজনে ‘ছায়া’ নামৰ ছোৱালী এজনীক বুটলি আনি নিঃসন্তান মাৰাঠা পৰিয়াল এটিক গতাই দিয়ে। তেতিয়াৰ পৰাই ছায়া মাৰাঠা পৰিয়ালটিৰ তোলনীয়া জীয়েক হিচাপে জীয়াই থাকে। কিন্তু তাই যে পিতৃ পৰিয়ালহীন – এই কথাটোত ছায়াই মাজে মাজে মানসিক দ্বন্দ্বত ভূগে। ঔপন্যাসিকে ছায়া চৰিত্ৰক মাথো এটা মূহুৰ্তৰ বাবেহে উপন্যাসখনত আবিৰ্ভাৱ ঘটাইছে। বাকী সকলোখিনি শশাঙ্কই নিজৰ মুখত ছায়াৰ ঘটনাৰ বৰ্ণনা দিছে। 

উপন্যাসখনৰ তৃতীয় চৰিত্ৰ নিৰঞ্জনো ঘৈনীয়েক অপৰাজিতাৰ দ্বাৰা প্ৰতাৰিত হৈ মানসিক অশান্তিত ভূগিছে। কিন্তু ঔপন্যাসিকে নিৰঞ্জনৰ আচৰণ আৰু মানসিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰিচয় দিয়েই ক্ষান্ত হৈছে; মানসিক অন্তঃদ্বন্দ্ব ফুটাই তোলা নাই  যদিও তেওঁ যে এক গভীৰ মানসিক দ্বন্দ্ব লৈ জীয়াই আছে তাৰ আভাষ তাৰ আচৰণত স্পষ্ট।

এইদৰে উপন্যাসখনে বৰ্তমান সমস্যাবহুল মানৱ সমাজৰ সামাজিক দ্বন্দ্ব ফুটাই তোলাৰ উপৰিও আধুনিক মানৱ মনৰ মানসিক দ্বন্দ্বও ফুটাই তোলাত সফল হৈছে। মন্ময় আৰু মাৰাঠা পৰিয়াল ধনী শ্ৰেনীৰ প্ৰতিনিধি। আনহাতে অপৰাজিতা, নিৰঞ্জন আদি দুখীয়া অৰ্থাৎ শোষিত শ্ৰেণীৰ প্ৰতীক। শশাঙ্ক হৈছে দুটা শ্ৰেণীৰ মাজত চলি থকা সামাজিক আৰু মানসিক দ্বন্দ্বৰ বাহক। তাৰোপৰি , শশাঙ্কই  (Superiority complex) আৰু অপৰাজিতাই এটা ঘূণীয়া চকু লৈ (Inferiority complex) অত ভূগিছে।

ঔপন্যাসিক চৈয়দ আব্দুল মালিক চৰিত্ৰাঙ্কনত পাকৈত। উপন্যাসখনৰ প্ৰধান চৰিত্ৰ শশাঙ্ক আৰু অপৰাজিতাৰ চৰিত্ৰ আৰু ব্যক্তিত্ব পূৰ্ণাঙ্গ ৰূপত ফুটাই তোলাত ঔপন্যাসিক সফল হৈছে। ঔপন্যাসিকে চৰিত্ৰবোৰৰ শাৰীৰিক আকাৰ আৰু গঠনৰো নিখুত বৰ্ণনা দিছে। এইদৰে অপৰাজিতা আৰু নিৰঞ্জনৰ চৰিত্ৰও ঔপন্যাসিকে সফলভাৱেই  অংকন কৰিছে যদিও ছায়া আৰু মৃগাঙ্কৰ চৰিত্ৰ দুটি সিমান সফলভাৱে ৰূপায়িত কৰিব পৰা নাই; কিন্তু শশাঙ্কৰ বৰ্ণনাৰ পৰা ইহঁত দুটাৰ সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ আভাষ পাব পাৰি।

উপন্যাসটিৰ গঠন (Structure) আটিল আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ নহয়। প্ৰেমৰ কাহিনী দুটা শশাঙ্কই নিজে ব্যক্ত কৰিছে যদিও মাজে মজে শশাঙ্কই মূলৰ পৰা আঁতৰি আহি অপৰাজিতাৰ স’তে অপৰাহঁতৰ ঘৰত কটোৱা সাধাৰণ কথা-বাৰ্তাৰে মূল বিষয় হৃদয়ঙ্গমত আমনিৰ সৃষ্টি কৰিছে। তাৰোপৰি ঔপন্যাসিকে মৃগাংক, ছায়া আৰু মন্ময় চৌধুৰাীকো উপন্যাসখনত আবিৰ্ভাৱ হ’বলৈ দিয়া নাই; মাথো শশাংকৰ বৰ্ণনাৰ পৰাহে সিহঁতৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। 

উপন্যাসখনৰ ভাষা তেনেই সহজ যদিও মাজে মাজে ঔপন্যাসিকৰ বক্তব্যত ইংৰাজী শব্দৰ প্ৰয়োগে উপন্যাসখনক ইংৰাজী নজনা সাধাৰণ অসমীয়া পাঠকে বুজাত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।

মুঠতে কলা হিচাপে উপন্যাসখনৰ কিছু ত্রূটি থাকিলেও মনস্তাত্ত্বিক উপন্যাস হিচাপে ‘অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’খন সফল যুগ সাপেক্ষ উপন্যাস। ০ ০ ০

( চৈয়দ আব্দুল মালিকৰ উপন্যাস’ অঘৰী আত্মাৰ কাহিনী’ ৰচনাটি ৰাব্বি মচৰুৰ  ৰচিত ‘অসমীয়া উপন্যাস সমালোচনা‘ গ্রন্থৰ পৰা তুলি অনা হৈছে)

ৰাব্বি মছৰুৰ  ৰচিত  কেইখনমান  গ্রন্থ:

সদৃশ ৰচনা:

Leave a Reply

Your email address will not be published.