এখন ইটালীয় শিশু উপন্যাস ‘দ্য এডভানচাৰ অফ পিন’কিও’ -এক সমালোচনা

১৮৮০ চনত ইটালীৰ এখন শিশু আলোচনীত এটি উপন্যাস প্ৰকাশ পায় – যিখন প্ৰকাশ পোৱাৰ লগে লগে শিশুসকলৰ লগতে সাধাৰণ পাঠক-পাঠিকাৰ মাজত বিশেষ আলোড়নৰ হয়  আৰু পাঠক সমাজৰ প্ৰচুৰ সমাদৰ লাভ কৰাৰ লগতে বিশ্বৰ বিভিন্ন ভাষালৈয়ো অনুদিত হয়। সেই প্ৰখ্যাত জনপ্ৰিয় উপন্যাসখনৰ নাম হৈছে ‘দ্য এডভানচাৰ অফ পিন’কিও’ (The Adventure of Pinocchio) । উপন্যাসখনৰ লিখকজনৰ নাম কাৰলো কলোডি (Carlo Collodi])। উপন্যাসখন শিশুসকলক জ্ঞান দিয়াৰ উদ্দেশ্যে শিশু মনস্তত্বৰ লগত খাপ খুৱাই ৰচনা কৰা হৈছে। উপন্যাসখন সম্পূৰ্ণ কাল্পনিক যদিও বাস্তৱৰ লগত মিল ৰাখি লিখকে শিশুসকলৰ আকোঁৰ-গোঁজ মনোভাব, পিতৃ-মাতৃৰ আদেশ-উপদেশৰ প্ৰতি উদাসীনতা, দুষ্টালি আদি স্বভাৱ ফুটাই তুলিছে। কিতাপখন ৰূকপাত্মক। ঔপন্যাসিকে উপন্যাসখনত চিত্ৰিত কৰা চৰিত্ৰসমূহ মধ্যযুগৰ ৰোমাঞ্চ সাহিত্যৰ চৰিত্ৰৰ দৰে  অলৌকিক আৰু সমাষোক্তি গুণেৰে গুণান্বিত। ‘দ্য ‘এডভানচাৰ অফ পিন’কিঅ’ নামৰ এই উপন্যাসখনৰ দুটি সাধাৰণ চৰিত্ৰৰ  বাহিৰে বাকী সকলোবোৰ চৰিত্ৰই জড় পদাৰ্থ আৰু জীৱ-জন্তুহে। ইয়াৰ প্ৰধান চৰিত্ৰটোৰ নাম ‘পিন’কিঅ’ (Pinocchio)। তেওঁ কিন্তু মানৱ চৰিত্ৰ নহয়, এটুকুৰা কাঠহে। ঔপন্যাসিকে এটুকুৰা কাঠত সমাষোক্তি অলংকাৰ প্ৰয়োগেৰে ব্যক্তিত্ব গুণ আৰোপ কৰি শিশুসকলৰ স্বভাৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে।

উপন্যাসখনৰ কাহিনী (Plot) অতি সাধাৰণ যেন লাগিলেও কাহিনীত দুৰূহ অভিযানৰ চিত্ৰন আছে- যাৰ বাবে কাহিনীটোত অদ্ভূদ আৰু বিষ্ময় ৰসৰ সমাৱেশ ঘটিছে। কাহিনীৰ নায়ক ‘পিন’কিঅ’ হৈছে সৰ্বসাধাৰণ শিশুৰ আৰ্হিমূলক (Type) চৰিত্ৰহে। তেওঁ এজন শিশুৰ দৰে মইমতীয়া, আকোঁৰ-গোঁজ, দুষ্ট আৰু পিতৃ-মাতৃৰ আদেশ-উপদেশৰ প্ৰতি উদাসীন। ‘পিন’কিঅ’ আছিল মাষ্টাৰ ‘এন্টনিঅ’ নামৰ এজন কাঠ-মিস্ত্ৰিৰ দোকানত পৰি থকা এটি কাঠৰ টুকুৰা। এদিন এন্টনিঅ’ই কাঠ টুকুৰাৰে মেজ এটিৰ ঠেং বনাবৰ বাবে কুঠাৰেৰে বাকলি গুচাবলৈ আৰম্ভ কৰে। যেতিয়া তেওঁ প্ৰথম ঘাপটো দিয়ে, তেতিয়া হঠাতে তেওঁ শুনিবলৈ পায়:

“মোক ইমান জোৰেৰে আঘাত নকৰিবা।”

কিন্তু কথাষাৰ কোনে ক’লে গম ধৰিব নোৱাৰি পুনৰ আৰু এটি ঘাপ দিয়ে। তেতিয়া আকৌ শুনিবলৈ পায়:

“অহ, অহ, মোক আঘাত নকৰিবা।”

যেতিয়া মাষ্টৰ এন্টনিঅ’ (তেওঁৰ জনপ্ৰিয় নাম মিষ্টাৰ চেৰী) আচৰিত হোৱাৰ লগতে ভয়ত বিহ্বল হৈ পৰে। এনেতে জেপেটো’ (Geppetto) নামৰ এজন ক্ৰেতা এন্টনিঅ’ৰ দোকানখনলৈ আহিল কাঠ টুকুৰা কিনিবলৈ। জেপেটোৰ উপলুঙা  নাম হৈছে পলেডিনা (Polendina)। জেপেটোয়ে এটি পুতুলা তৈয়াৰ কৰিবৰ হাবিয়াস কৰি  এন্টনিঅ’ৰ পৰা কাঠ টুকুৰা লৈ  ঘৰলৈ গৈ কাঠ টুকুৰাৰে তেওঁৰ কাঙ্খিত পুতুলা এটি তৈয়াৰ কৰে। জেপেটোৱে পুতুলাটোৰ নাম ৰাখিলে ‘পিন’কিঅ’ বুলি। পুতুলাটি যেতিয়া সম্পূৰ্ণ হ’ল তেতিয়া জেপেটোৱে দেখা পালে যে পুতুলাটোৱে মানৱ শিশুৰ দৰেই প্ৰাণ পাইছে আৰু ই ঘৰৰ বাহিৰ ওলাই ৰাজপথত দৌৰা-দৌৰি আৰম্ভ কৰিছে। পুতুলাটোৰ নিৰ্মাতা অৰ্থাৎ পিতা জেপেটোৱে পুতুলাটোক ধৰিবলৈ পিছে পিছে দৌৰছে যদিও কোনো পধ্যেই ধৰিব নোৱাৰিলে। অৱশেষত এজন পুলিচে পুতুলাটোক ধৰি জেপে টোক দি দিলে। তেতিয়া জেপেটোৱে খঙৰ ভমকত পুতুলাটোক ক’লে:

“তোক ঘৰলৈ নি উচিত শাস্তি দিয়া হ’ব।”

তেতিয়া পুতুলাটোৱে ভয় খাই মাটিত লেপটা কাঢ়ি বহি লৈ কান্দিবলৈ ধৰাত পুলিচে কথা বিষম দেখি জেপেটাক আটক কৰি পিন’কিঅ’ (পুতলাটো) ক এৰি দিলে। পিনকিঅ’ ঘৰলৈ আহি ভোকত অথিৰ হৈ ঘৰৰ ভিতৰত সোমাই দৰজা বন্ধ কৰি শুই থাকিল। তেতিয়া পিন’কিঅ’ই ঘৰটিত এটি উঁইচিৰিঙাৰ অস্তিত্ব অনুভৱ কৰিলে। উঁই চিৰিঙাটোৱে পিন’কিঅ’ৰ দুষ্টালিক ভৎৰ্সনা কৰি ক’লে:

“দুষ্টালি কৰি ফুৰা লৰাবোৰ কেতিয়াও কোনো ভাল কামত আহিব নোৱাৰে। সিহঁত সৰ্বশেষত এটি গাধলৈ পৰিণত হয়।”

উঁইচিৰিঙাটোৰ ভৎৰ্সনা শুনি পিন’কিঅ’ই খঙত এটি কাঠৰ প্ৰকাণ্ড হাতুৰীৰে আঘাত কৰি উঁইচিৰিঙাটোক মাৰি পেলালে। ইতিমধ্যে ৰাতি পুৱাল। পিনকিঅ’ৰ পিতা (নিৰ্মাতা) জেপেটু পুলিচৰ আটকাধীনৰ পৰা মুক্তি পাই  ঘৰলৈ আহি দুৱাৰত টুকুৰিয়াবলৈ ধৰিলে। পিন’কিঅ’ই দৰজাৰ শলখা খুলিবৰ বাবে থিয় দিবৰ চেষ্টা কৰাৰ সময়ত দেখা পালে যে তেওঁৰ কাঠৰ ভৰি এখন ঘৰৰ ভিতৰত থকা চৌকাৰ জুয়ে পুৰি পেলাইছে। জেপেটুৱে খিড়িকী ভাঙি ঘৰৰ ভিতৰত সোমাই পিন’কিঅ’ক মৰম কৰি কোলাত ললে আৰু ভৰি দুখনো সোনকালেই মেৰামতি কৰি দিলে।

ইয়াৰ পিছত জেপেটুৱে নিজৰ চোলটো বিক্ৰি কৰি পিন’কিঅ’ক এখন প্ৰাথমিক সাহিত্যৰ পুথি কিনি দি স্কুললৈ পঠালে। স্কুললৈ যোৱা বাটত পিন’কিঅ’ই দেখা পালে যে কোনোৱাই ‘পুতুলা নাচ’ খেল দেখুৱাই আছে। তেতিয়া পিন’কিঅ’ই  স্কুলৰ  কথা পাহৰি নিজৰ কিতাপখন বিক্ৰি কৰি পুতুলা নাচ খেল চাবলৈ ধৰিলে।  এনেতে মঞ্চৰ পুতুলা এটাই পিন’কিঅ’ক নাম কাঢ়ি মাতি মঞ্চলৈ নি তেওঁকো পুতুলা নাচ খেল দেখুৱাবলৈ লগাই দিলে। এনে কাৰ্যত পুতুলা নাচৰ মেনেজাৰজনে  পিন’কিঅ’ক অভিযুক্ত কৰি জলন্ত জুইত পুৰি মাৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লোৱাত তেওঁক মাতি নিয়া পুতুলাটোৱে বাধা দি  নিজে পিন’কিঅ’ৰ বাবে মৰিবলৈ ওলোৱাত পিন’কিঅ’ই তেওঁক ক’লে:

“মোৰ বাবে  আনে মৰিব নালাগে। ময়েই মৰিম।”

তেওঁৰ এই উত্তৰত সন্তুষ্ট হৈ মেনেজাৰজনে পিন’কিঅ’ক মুক্ত কৰি লগত পাঁচটি সোণৰ মুদ্ৰা পুৰস্কাৰ হিচাপে দি পিন’কিঅ’ক ঘৰলৈ পঠিয়াই দিলে। ঘৰলৈ ওভতা ৰাস্তাত পিন’কিঅ’ই এটি শিয়াল আৰু এটি মেকুৰীক লগ পালে। সিহঁত দুটাই পিন’কিঅ’ক ফুচুলাই এখন চৰাইখানালৈ লৈ গৈ তেওঁৰ পইচাৰে পেট পুৰাই খালে আৰু মাজৰাতি পিন’কিঅ’ক লগত লৈ আশ্চৰ্যৰ দেশ (Land of Miracles) লৈ যোৱাৰ অশ্বাস দি শুই থাকিল। সিহঁতে পিন’কিঅ’ক ক’লে যে আশ্চাৰ্য দেশত মুদ্ৰা মাটিত পুতি থলে মুদ্ৰাৰ গছ জন্মে আৰু তাৰ পৰা অসংখ্য মুদ্ৰা সংগ্ৰহ কৰি ধনী হ’ব পাৰি। পিন’কিঅ’ই সিহঁতৰ ফুচুলনিত ভোল গ’ল। ৰাতিপুৱা সাৰ পাই পিন’কিঅ’ই দেখে যে সিহঁত দুটা তেওঁক এৰি গুচি গৈছে। সি অকলশৰে লৰ দিলে। বাটত দুটা ডকাইতে তেওঁৰ পিছ ললে যদিও শেষত এজনী পৰী (Fairy) ৰ সহায়ত ৰক্ষা পৰে।  পৰীক তেওঁৰ ভনী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁ পৰীৰ পৰা জানিব পাৰিলে যে তেওঁৰ পিতা জেপেট্টো তেওঁক বিচাৰি সেই স্থানলৈ আহিব। গতিকে তেওঁ পিতাকক আগুৱাই আনিবলৈ গ’ল। বাটত তেওঁ আগতে লগ পোৱা শিয়াল আৰু মেকুৰীক লগ পালে। সিহঁতে তেওঁক ফুচুলাই আশ্চৰ্যৰ দেশলৈ লৈ যায়। তাত সিহঁতৰ প্ৰতাৰণাত তেওঁৰ লগত থকা চাৰি আনা মুদ্ৰা হেৰুৱাই শোক-বেজাৰত পৰীৰ স্থানলৈ ওলটি যায় যদিও তাত পৰীক নাপাই শোক কৰি থাকে। পিছত পাৰ চৰাইৰ পৰা জানিব পাৰে যে তেওঁৰ পিতাকে তেওঁক বিচাৰি সাগৰত নাও মেলি দিছে। পাৰ চৰাইৰ পিঠিত উঠি তেওঁ ততাতৈয়াকৈ তালৈ যায় যদিও পিতাকক ধৰিব নোৱাৰিলে। তেওঁৰ পিতাক জেপেট্টোৱে সাগৰত ধুমুহা বতাহৰ সন্মুখীন হৈ  নাও বুৰি ‘ডগ ফিচ’ (Dog-fish) ৰ গৰাহত পৰে। পিন’কিঅ’য়ো সাগৰত পৰি যায় কিয়নো তেওঁ সাগৰৰ পাৰৰ টিলাৰ পৰা  পিতাকক ডগ ফিচে গিলি পেলোৱা চাই আছিল আৰু উক্ত ঘটনা দেখা পাই নিজে তললৈ জাপ মাৰি দিয়ে। পিছত সাঁতুৰি কোনোমতে এখন দ্বীপত উঠে আৰু তাতে সেই পৰীক লগ পায়। পৰীয়ে তেওঁৰ পৰা ভাল ল’ৰা হোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আদায় কৰি স্কুললৈ পঠায়।  পঢ়া-শুনাত সফলতা দেখুওৱা বাবে তেওঁৰ আন আন সহপাঠীয়ে তেওঁৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কৰি সাগৰৰ দাঁতিলৈ ডগ-ফিচ চোৱাৰ চক্ৰান্ত কৰি লৈ যায়। তাত তেওঁৰ ওপৰত বন্ধু এজনক হত্যা কৰাৰ অপৰাধ জাপি দি পুলিচক গতাই দিয়ে। তাৰ পৰা পলাই সাৰি নানান লাঞ্ছনা ভূগি পুনৰ পৰীৰ তালৈ ওভতি যায় আৰু কেতিয়াও দুষ্টালি নকৰি এজন ভাল ল’ৰা হ’ব বুলি পুনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। কিন্তু পিছলৈ এই প্ৰতিশ্ৰুতি ভঙ্গ কৰি ৰোমিঅ’ নামৰ এজন সহপাঠীৰ লগত  ‘মূৰ্খৰ দেশ’ (Land of Bobbies) লৈ যায় য’ত তেওঁ গাধলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। তাতো নানান দুখ-কষ্ট ভোগ কৰি  সাগৰলৈ গৈ ডগ-ফিচক লগ পায় আৰু তাৰ চিকাৰত পৰিণত হয়। শেষত ডগ-ফিচৰ পেটত পিতাক জেপেট্টোক লগ পায়। অৱশেষত পিতাকক লগত লৈ ডগ-ফিচৰ পেটৰ পৰা ওলাই আহিবলৈ সক্ষম হয় আৰু পিতা-পুত্ৰ দুয়োজনে সেই দ্বীপখনত সুখেৰে থাকিবলৈ লয়। পিন’কিঅ’ই দুষ্টালি এৰি এজন ভাল আৰু সৎ ল’ৰা হয়।

উপন্যাসখনৰ কাহনী এইখিনিয়েই। উক্ত কাহিনীভাগৰ দ্বাৰা ঔপন্যাসিক কাৰলো কলোডিয়ে  দেখুৱাইছে যে সন্তানে পিতৃ-মাতৃৰ আদেশ-উপদেশ মানি চলিব লাগে নহ’লে পিন’কিঅ’ৰ দৰে অশেষ দুখ-কষ্ট, লাঞ্ছনা ভোগ কৰিব লগা হয়।

দেখা যায় যে উপন্যাসটিৰ চাৰিত্ৰবোৰ কাল্পনিক আৰু অলৌকিক শক্তি সম্পন্ন। পিন’কিঅ’ৰ লগতে উঁইচিৰিঙা, শিয়াল, মেকুৰী, ডগফিচ, পাৰ চৰাই আদি চৰিত্ৰবোৰ  মানৱীয় চৰিত্ৰৰ বৈশিষ্ট্যৰে বৈশিষ্ট্যমণ্ডিত। এই পিনৰ পৰা বিচাৰ কৰিলে দেখা যায় যে উপন্যাসটিৰ কানিহীভাগ  ৰূপকাত্মক। উক্ত চৰিত্ৰবোৰৰ মজেদি, বিশেষকৈ পিন’কিঅ’ চৰিত্ৰটোৰ মাজেদি দুষ্ট আৰু পিতৃ-মাতৃৰ আদেশ অমান্য কৰা শিশুৰ দুখ-কষ্ট ভোগ কৰাৰ চিত্ৰ ফুটি উঠিছে।

কাহিনী ৰূপায়ণ আৰু ইয়াৰ ৰূপকাত্মক অৰ্থৰ পিনৰ পৰা লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে উপন্যাসখন প্ৰাচীন ভাৰতীয় সংস্কৃত পুথি ‘পঞ্চতন্ত্ৰ’ৰ লেখীয়াকৈ লিখকে ল’ৰা-ছোৱালীক জ্ঞান দিয়াৰ উদ্দেশ্যে ৰচনা কৰিছে।

‘পিন’কিঅ’ উপন্যাসখন অধ্যয়ন কৰাৰ সময়ত এটি ইংৰাজী শিশু উপন্যাসৰ কথা মনলৈ আহে। উপন্যাসখনৰ নাম ‘অজান দেশত এলিচ’ (Alice in Wonerland) । ইয়াৰ ৰচকজন হ’ল লুইচ কেৰ’ল। এই উপন্যাসখনতো অলীক কল্পনা আছে। দুয়োখন উপন্যাসেই উপভোগ্য আৰু বহুল প্ৰচাৰিত শিশু উপন্যাস যদিও  দুয়োটাৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্যও আছে। ‘লুইচ কেৰ’লৰ ‘অজান দেশত এলিচ’ উপন্যাসটি সপোনৰ বৰ্ণনাহে। আনহাতে ‘দ্য এডভানচাৰ অফ পিন’কঅি’ উপন্যাসটি কাল্পনিক হ’লেও বাস্তৱৰ ওচৰ। ইয়াত শিশু মনস্তত্ব স্পষ্টভাবে ফুটি উঠিছে। তাৰোপৰি ৰূপকাত্মকভাৱে এইখনত শিক্ষনীয় দিশো বিদ্যমান।

উপন্যাসখনৰ কাহিনী বিন্যাস অতি সুসংগঠিত। ভাষাও সহজ আৰু শিশু মনস্তত্বৰ লগত খাপ খুৱা। শেষত ক’ব পাৰি যে কাৰলো কলোডিৰ ‘দ্য এডভানচাৰ অফ পিন’কিঅ’ উপন্যাসখন বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ  শিশু সাহিত্যৰাজিৰ ভিতৰত অন্যতম। ০ ০ ০

( ‘এখন ইটালীয় শিশু উপন্যাস ‘দ্য এডভানচাৰ অফ পিন’কিও’ -এক সমালোচনা’ ৰচনাটি ৰাব্বি মচৰুৰ  ৰচিত ‘অসমীয়া উপন্যাস সমালোচনা‘ গ্রন্থৰ পৰা তুলি অনা হৈছে)

ৰাব্বি মছৰুৰ  ৰচিত  কেইখনমান  গ্রন্থ:

সদৃশ ৰচনা:

Leave a Reply

Your email address will not be published.